Batı Ufkunda Doğu

Modern astronominin doğuşu, Batı merkezli anlatılarda genellikle Kopernik’le başlayan tekil bir devrim olarak tasvir edilir. Oysa bilim tarihi, radikal kopuşlardan ziyade yüzyıllar boyunca birbirini besleyen zihnî bir sürekliliğin hikâyesidir.

Prof. Dr. Fatma Zehra Pattabanoğlu ve Prof. Dr. Yavuz Unat’ın kaleme aldığı Batı Ufkunda Doğu, İslam astronomlarının modern bilimin inşasındaki kurucu rolünü gün yüzüne çıkarıyor. Batlamyus’un yer merkezli modelindeki tutarsızlıkları fark eden Müslüman bilim insanları, fizik ilkeleri ile gözlemler arasındaki çelişkileri gidermek adına özgün modeller geliştirerek Kopernik’e giden yolun taşlarını döşemişlerdi.

İbnü’l-Heysem’le başlayan eleştiri geleneğinden Nasîrüddin et-Tûsî, İbnü’ş-Şâtır ve Ali Kuşçu’ya uzanan bu köklü silsile; “Tûsî Çifti” veya “Urdî Lemması” gibi geometrik teoremlerle modern astronominin şafağını hazırladı. Öyle ki Kopernik’in sisteminde kullandığı matematiksel mekanizmalar, Merâga Okulu’nun yer merkezli modelleriyle neredeyse birebir aynıydı. Endülüs ve Bizans üzerinden İtalya’ya, Semerkand’dan Osmanlı coğrafyasına uzanan entelektüel aktarım ağını inceleyen bu çalışma, yerleşik “Bilimsel Devrim” anlatısını kökten sarsıyor. Batı Ufkunda Doğu, Doğu ile Batı arasındaki düşünce köprülerini keşfetmek isteyenler için mühim bir başvuru kaynağı.